24.03.2022.
Pitanja: Kakav tretman imaju izbeglice iz bilo koje zemlje kada dođu u Srbiju u smislu raspolaganja novcem i bankarskim uslugama? Da li izbeglice mogu da otvore račune u bankama pod posebnim uslovima i da li mogu novac da zamene u dinare ili evre? Da li će Narodna banka Srbije dati preporuku da se izbeglicama iz Ukrajine daju određene povlastice u ovom trenutku?
Odgovor: Najpre ukazujemo na to da je Zakonom o bankama propisano da banka slobodno odlučuje o izboru klijenta, tj. o tome da li će usluge koje nudi pružiti određenom licu. Iz navedenog pravila proizlazi da pomenuti zakon ne pravi razliku u pogledu pristupa bankarskim uslugama s obzirom na vrstu ili određene osobine klijenta banke, već banke, u skladu sa svojom poslovnom politikom i unutrašnjim aktima (kojima su, između ostalog, dužne da obuhvate i mere upravljanja rizicima kojima su izložene ili mogu biti izložene u svom poslovanju), samostalno odlučuju da li će uspostaviti poslovni odnos sa određenim licem.
Pri tome se licima koja imaju status izbeglice u Republici Srbiji pruža posebna zaštita u vidu zabrane diskriminacije po osnovu posebnog statusa u kom se nalaze, što znači da pravilo o slobodnom izboru klijenta od strane banke svoju pravu i potpunu primenu može imati samo uz istovremeno poštovanje jednog od osnovnih načela zaštite korisnika finansijskih usluga utvrđenog Zakonom o zaštiti korisnika finansijskih usluga, a to je pravo na zaštitu od diskriminacije.
Pored toga, Zakonom o platnim uslugama regulisan je platni račun sa osnovnim uslugama (pravo na ovaj platni račun, način otvaranja i korišćenja ovog platnog računa, raskid okvirnog ugovora o ovom platnom računu i dr.), pri čemu je propisano da je platni račun sa osnovnim uslugama račun koji se koristi za izvršavanje platnih transakcija u dinarima. S tim u vezi, istim zakonom je propisano da je, ne dovodeći u pitanje primenu odredaba Zakona o sprečavanju pranja novca i finansiranja terorizma i drugih odredaba ovog zakona, banka dužna da potrošaču koji ima zakonit boravak u Republici Srbiji, a nema otvoren platni račun – na njegov zahtev omogući otvaranje i korišćenje platnog računa sa osnovnim uslugama, kao i da uslovi za otvaranje, vođenje (korišćenje) i gašenje platnih računa sa osnovnim uslugama moraju biti nediskriminatorski. Dakle, Zakonom o platnim uslugama zabranjena je svaka diskriminacija, neposredna ili posredna, po bilo kom osnovu, a naročito po osnovu rase, pola, genetskih osobenosti, nacionalne pripadnosti, društvenog porekla, rođenja, veroispovesti, političkog ili drugog uverenja, imovnog stanja, mesta boravka, kulture, jezika, starosti, seksualnog opredeljenja ili invaliditeta. Pritom, u skladu s pomenutim zakonom, zakonit boravak u Republici Srbiji označava boravak fizičkog lica u Republici Srbiji u skladu s propisima kojima se uređuju prebivalište i boravište građana, odnosno boravak stranaca u skladu sa zakonom o strancima, uključujući i stranca koji boravi u Republici Srbiji u skladu sa zakonima kojima se uređuju pitanja azila i izbeglica ili na osnovu međunarodnog ugovora.
S obzirom na sve izneto, propisima iz nadležnosti Narodne banke Srbije bankama koje posluju na teritoriji Republike Srbije data je mogućnost da licima koja nemaju državljanstvo Republike Srbije, u konkretnom slučaju izbeglicama, otvore račun, odnosno da s tim licima uspostave poslovni odnos. Dakle, banke mogu da uspostave poslovni odnos s licima koja imaju zakonit boravak u Republici Srbiji ako su ispunjeni zakonom i podzakonskim aktima utvrđeni formalni i materijalni uslovi koji se jednako primenjuju na sva fizička lica – uslovi utvrđeni Zakonom o platnim uslugama, Odlukom o bližim uslovima i načinu otvaranja, vođenja i gašenja tekućih računa, Zakonom o deviznom poslovanju, Odlukom o uslovima otvaranja i načinu vođenja deviznih računa rezidenata, kao i dinarskih i deviznih računa nerezidenata, kao i Zakonom o sprečavanju pranja novca i finansiranja terorizma, pri čemu je banka dužna da odbije ponudu za uspostavljanje poslovnog odnosa sa strankom (otvaranje računa) ako u odnosu na stranku ne može da primenjuje određene pojačane radnje i mere na čiju primenu je obavezana u okviru procesa upravljanja rizikom od pranja novca i finansiranja terorizma ako je prethodno zaključila da je potrebno da se ove mere primenjuju.
Izbegla lica mogu u banci da prodaju efektivni strani novac za dinare u okviru menjačkih poslova koje obavlja banka, što je regulisano Zakonom o deviznom poslovanju i Odlukom o uslovima i načinu obavljanja menjačkih poslova, kojima je definisano da su menjački poslovi poslovi kupovine od fizičkih lica – rezidenata i nerezidenata i prodaje tim licima efektivnog stranog novca i čekova koji glase na stranu valutu. U skladu s navedenim, banka može od fizičkih lica – nerezidenata da otkupi efektivni strani novac u određenoj valuti za dinare pod uslovom da se na kursnoj listi za efektivni strani novac konkretne banke nalazi valuta koju nerezident nudi banci radi prodaje. Napominjemo da se na kursnoj listi za efektivni strani novac banke mogu nalaziti samo one valute koje su propisane Odlukom o vrstama deviza i efektivnog stranog novca koje se kupuju i prodaju na deviznom tržištu.
Narodna banka Srbije u svakom slučaju pažljivo prati situaciju u vezi s postupanjem banaka prema izbeglicama koje pristižu iz Ukrajine, te će, u slučaju potrebe, blagovremeno reagovati, uključujući i preduzimanje mera iz svoje nadležnosti ako utvrdi da su banke postupale suprotno propisima čiju primenu kontroliše....
Kabinet guvernera
