04.10.2023.
Pitanja: Pod kojim je uslovima i kome je moguće ustupanje potraživanja društava za osiguranje (i društava za osiguranja u stečaju) prema građanima? Da li Zakon o zaštiti korisnika finansijskih usluga, koji brani ustupanje potraživanja banaka od građana bilo kom pravnom licu koje nije banka, zabranjuje ustupanje ovih potraživanja ukoliko je reč o „starim” dugovima građana nastalim prema bankama koje su sada u stečaju u periodu dok Zakon još nije stupio na snagu?
Odgovor: U vezi s pitanjem koje se odnosi na ustupanje potraživanja društva za osiguranje, ukazujemo na to da dospelo potraživanje koje društvo za osiguranje ima, a da to nije premija osiguranja po osnovu ugovora o osiguranju, može biti ustupljeno u skladu sa odredbama Zakona o obligacionim odnosima koje se odnose na ustupanje potraživanja ugovorom.
Ukoliko je reč o ustupanju premije osiguranja od strane društva za osiguranje drugom licu, napominjemo da je članom 18. Zakona o osiguranju propisano da se na ugovor o osiguranju primenjuje Zakon o obligacionim odnosima. S tim u vezi, kada je reč o odredbama o ugovora o osiguranju, Zakon o obligacionim odnosima ne propisuju mogućnost ustupanja premije osiguranja, a posledice neplaćanja premije osiguranja propisane su članom 913. tog zakona.
Kada je reč o ustupanju potraživanja društva za osiguranje u stečaju od strane stečajnog upravnika – Agencije za osiguranje depozita, ono je u nadležnosti navedene agencije.
Kada je u pitanju ustupanje potraživanje koje banka ima prema fizičkom licu koje te finansijske usluge koristi u svrhe koje nisu namenjene poslovnoj ili drugoj komercijalnoj delatnosti – ta je potraživanja, u skladu s važećim regulatornim okvirom, moguće ustupiti isključivo drugoj banci. Navedeno znači da pravna lica koja nisu banke ne mogu kupovati potraživanja banke prema fizičkim licima (građanima).
Takav režim ustupanja potraživanja koje banke imaju prema korisnicima finansijskih usluga – fizičkim licima uspostavljen je Zakonom o zaštiti korisnika finansijskih usluga, koji je počeo da se primenjuje 5. decembra 2011. godine. Pri tome, propisano je da korisnik finansijskih usluga – fizičko lice zadržava sva prava koja su ugovorena, kao i pravo isticanja prigovora prema drugoj banci koje je imao i prema prvoj banci, a druga banka ne može korisnika dovesti u nepovoljniji položaj od položaja koji bi imao da to potraživanje nije preneto i korisnik zbog toga ne može biti izložen dodatnim troškovima.
Propisani regulatorni režim ustupanja potraživanja, kao što to i proizlazi iz navedenih odredaba, ima u vidu banku koja je aktivan pravni subjekt odnosno akcionarsko društvo sa sedištem na teritoriji Republike Srbije koje ima dozvolu za rad Narodne banke Srbije i obavlja depozitne i kreditne poslove odnosno i druge bankarske poslove. Zbog toga je važećim propisima predviđena aktivna uloga banke ustupioca potraživanja u procesu ustupanja potraživanja (počev od namere ustupanja do realizacije samog ustupanja – i prema Narodnoj banci Srbije i prema korisniku).
Tako je propisana obaveza banke da, pre donošenja odluke o ustupanju potraživanja od fizičkog lica drugoj banci, proceni uticaj tog ustupanja na određene parametre poslovanja, te da o nameravanom ustupanju obavesti Narodnu banku Srbije najkasnije 30 dana pre zaključenja ugovora o ustupanju, uz dostavljanje propisane dokumentacije, kao i da o ustupanju potraživanja obavesti korisnika, pri čemu predmet ustupanja mogu biti potraživanja banke iz ugovora o kreditu, ugovora o dozvoljenom prekoračenju računa i ugovora o izdavanju i korišćenju kreditne kartice.
Ukazujemo i na to da je ustupanje potraživanja propisima iz nadležnosti Narodne banke Srbije prvi put uređeno Odlukom o upravljanju rizicima banke iz 2007. godine, koja je stupila na snagu 1. jula 2008. godine, a kojom je bilo predviđeno da banka može dospelo potraživanje ustupiti pravnom licu u Republici Srbiji koje se pretežno bavi finansijskom delatnošću, pod uslovom da je pokušala da ga naplati od dužnika, pri čemu banka i ovo pravno lice ne mogu biti povezana lica u smislu zakona kojim se uređuju banke, niti banka može to potraživanje istovremeno ustupiti većem broju pravnih lica. Tom odlukom nisu bila propisana ograničenja za ustupanje potraživanja koja banka ima prema fizičkim licima. Pomenuta Odluka o upravljanju rizicima banke prestala je da važi 31. decembra 2011. godine stupanjem na snagu i početkom primene sada važeće Odluke o upravljanju rizicima banke, a na režim ustupanja potraživanja banke prema fizičkim licima od 5. decembra 2011. godine primenjuje se Zakon o zaštiti korisnika finansijskih usluga i tim zakonom propisana su ograničenja o kojima je bilo reči. Konačno, napominjemo da, kada se radi o potraživanjima koja banka ima prema preduzetniku i poljoprivredniku (kao i prema pravnom licu), banka ta potraživanja može ustupiti drugoj banci, a izuzetno, radi smanjenja loše aktive, i drugom pravnom licu koje nije banka, ali pod uslovom da je to potraživanje dospelo ili, ukoliko nije dospelo, treba da se smatra problematičnim potraživanjem u smislu propisa Narodne banke Srbije.
Sve izneto se odnosi na banke koje posluju i koje su pod nadzorom Narodne banke Srbije, a ne odnosi se na banke u stečaju, jer nakon donošenja rešenja o ispunjenosti uslova za otvaranje stečajnog postupka od strane Narodne banke Srbije, odnosno otvaranja postupka stečaja od strane suda, prestaju sve nadležnosti Narodne banke Srbije u odnosu na tu banku, a funkciju stečajnog upravnika vrši Agencija za osiguranje depozita, koja je i nadležna za sprovođenje svih radnji i postupaka te banke.
Kabinet guvernera
